Twee dagen lang zie je je leven scherp, weet je precies wat ertoe doet en wat je al te lang voor je uit schuift.
In week drie is het weg.
Mensen proberen die twee dagen al tweeduizend jaar vast te houden. Ze gaven het een naam.
Waar het vandaan komt
Rome
De stoicijnen waren Romeinse denkers die zochten naar rust in een leven dat je niet in de hand hebt. Drie van hen schreven het duidelijkst over de dood.
Seneca, staatsman en schrijver, schreef aan zijn vriend Lucilius dat we elke dag sterven, omdat er elke dag een stuk van je leven af gaat.
Epictetus was als slaaf geboren en gaf later les. Hij zei tegen zijn leerlingen dat ze de dood dagelijks voor ogen moesten houden, en dat er dan nooit meer een kleinzielige gedachte in ze op zou komen.
Marcus Aurelius was keizer van Rome. Zijn Overpeinzingen schreef hij in het legerkamp, als notities voor zichzelf die niemand had mogen lezen.
De twee Latijnse woorden kwamen later.
Het oudste verhaal erover staat in één regel bij Tertullianus, een christelijke schrijver uit Noord-Afrika, rond 200 na Christus. Hij beschrijft een slaaf die tijdens een zegetocht achter de zegevierende generaal meerijdt en hem influistert: kijk achter je, bedenk dat je een mens bent.
Dat is één christelijke schrijver over een Romeins ritueel, en het bewijs dat Rome dit vast zo deed is flinterdun.
Handig om te weten voordat je het doorvertelt.
De kloosters
In het boeddhisme heet de oefening maranasati, aandacht voor de dood.
In een van de oudste verzamelingen toespraken van de Boeddha vraagt hij zijn monniken hoe ze het doen.
De een zegt dat hij bedenkt dat hij de dag misschien niet haalt. De ander zegt: misschien niet eens de volgende maaltijd.
De Boeddha noemt ze allebei achteloos. Alleen de monnik die de dood bij elke ademhaling voor ogen houdt, doet het echt.
Het handboek
Rond 1415 schreef een dominicaner monnik, wiens naam we niet kennen, de ars moriendi: een Latijns handboek over goed sterven. Waarschijnlijk kreeg hij de opdracht van een concilie: een grote vergadering waarop kerkleiders uit heel Europa bij elkaar kwamen om te beslissen wat de kerk moest doen. Die zat in die jaren in het Duitse Konstanz.
Rond 1450 verscheen in de Lage Landen een kortere versie met elf houtsneden, die in vertaling door heel Europa verspreid raakte.
Zes hoofdstukken, in een tijd dat de meeste huishoudens geen enkel boek bezaten.
De schilderijen
In de zeventiende eeuw bouwden Nederlandse schilders stillevens rond een schedel, een stapel boeken, een gedoofde kaars.
Elke schilder koos zijn eigen spullen op tafel. In Leiden, waar de universiteit stond, schilderden ze het liefst de stapel boeken erbij: geleerdheid die ook eindigt.
Harmen Steenwijck, David Bailly en Pieter Claesz waren de schilders die het bekendst werden; hun doeken hangen nu in musea.
Die schilderijen heten vanitasstillevens.
Het woord komt uit Prediker, een boek uit de Bijbel, dat opent met de regel vanitas vanitatum, omnia vanitas: ijdelheid der ijdelheden, alles is ijdelheid.
Vanitas gaat hier niet over ijdel zijn. Het betekent leegte: alles wat je najaagt gaat voorbij.
Dat is wat de schedel, de boeken en de gedoofde kaars je vertellen.
Deze doeken hingen in de kamer waar het gezin at.
Waarom de meeste herinneringen slijten
Vandaag is de oefening geslonken tot een paar seconden.
Een ring. Een tatoeage. Een schermachtergrond.
Een app die je resterende weken aftelt. De eerste keer dat je het ziet, gebeurt er iets. In week drie glijdt je blik eroverheen.
Tussen de korte en de lange vorm zit een gemeten verschil.
De korte vorm is een duwtje van een minuut of twee: een paar vragen over je eigen dood, meer niet. Mensen gaan zich daarna schrap zetten en willen in meerdere onderzoeken juist méér hebben.
De lange vorm is een uitgewerkt scenario over je eigen sterven, met daarna vragen over hoe je hebt geleefd en wie je hebt geraakt.
In 2004 legden vier Amerikaanse psychologen beide vormen naast elkaar.
Daarna kreeg iedereen een envelop met loten voor een cadeaubon van honderd dollar. Je mocht er zelf uit pakken zoveel je wilde: hoe meer loten, hoe groter je kans, maar hoe minder er overbleef voor de deelnemers na jou.
Wie het korte duwtje had gekregen pakte er meer; wie het lange scenario had doorlopen nam er juist minder. Het verschil was het grootst bij de studenten die vooraf op een vragenlijst hadden aangegeven dat geld, roem en uiterlijk voor hen zwaar wogen.
Zelfde onderwerp, andere kant op.
De traditie wist dit allang.
Daarom noemde de Boeddha het dagelijks bedenken achteloos, en daarom telt de ars moriendi zes hoofdstukken.
Het is de diepte die het werk doet, en daar heb je tijd voor nodig.
Van vijf minuten tot een heel uur
Wat is de simpelste memento mori-oefening om vandaag mee te beginnen?
Sluit je dag af met vijf minuten terugkijken, op een vast moment, voordat je je telefoon pakt.
Drie vragen: wat heb ik vandaag gedaan waarvan ik later wil kunnen zeggen dat ik het gedaan heb, wat ben ik ontweken, en wat zou ik terugnemen.
Schrijf twee regels met de hand. Doe het zeven avonden achter elkaar en let op de vierde.
Hoe sta je tien minuten stil bij je sterfelijkheid?
Ga liggen, ogen dicht, geen muziek.
Volg je adem en denk bij elke uitademing één zin: dit kan de laatste zijn. Zet een timer op tien minuten.
Dwaal je af naar morgen, kom dan terug bij deze ademhaling.
Dit is maranasati, teruggebracht tot wat een beginner aankan.
Wat schrijf je op als je je laatste uur uitschrijft?
Zet een timer op twintig minuten en schrijf met de hand, in de tegenwoordige tijd, alsof het nu gebeurt. Wie er in de kamer is.
Wat je nog probeert te zeggen. Wat je zou geven om terug te krijgen.
Zet de datum erbij en leg het ergens waar je het over een jaar terugvindt.
Hoe hou je het levend na de eerste keer?
Hang er een handeling aan.
Noem na elke sessie één ding dat je binnen zeven dagen doet: een bericht, een telefoontje, een boeking, een zin die je al jaren inslikt.
Verstuur er één voordat je het schrift dichtslaat. Inzicht zakt snel weg. Een verstuurd bericht blijft verstuurd.
Wat is de meest intense manier om je eigen einde onder ogen te zien?
Geef het een heel uur, in het donker, alleen, telefoon in een andere kamer, en loop je einde op volgorde door: het bericht, de laatste mensen, de laatste woorden, de stilte erna.
In Seoul deed ik dit in een gesloten kist, handen en voeten gebonden, dertig minuten. De verandering zit in het uur daarna.
Wat ik zelf gebouwd heb, en waar het staat
Ik ben Julian van der Wouden.
Ik heb tien jaar gevlogen, eerst bij Transavia, daarna bij KLM.
Vliegende kisten. De kist in Seoul kwam daarna, en de Last Hour Experience kwam uit die kist.
Het is een filmische, geleide audio-ervaring van ongeveer een uur. Die doorloop je alleen.
Je beleeft je eigen laatste uur van binnenuit, en daarna kom je in een reeks vragen terecht die wat er bovenkwam omzetten in een keuze.
Zie het als de grootste van de oefeningen op deze pagina: de opbouw, muziek en timing brengen je verder dan je in je eentje zou komen.
Je betaalt één keer. Je begint wanneer jij er klaar voor bent.
Eén aankoop. Elk jaar terugkeren. Geen abonnement.
Vragen die mensen stellen
Is memento mori somber?
Van buiten ziet het er zo uit.
In de praktijk brengt het je aandacht terug tot het handjevol dingen dat je aan het eind zou verdedigen. De week erna heeft meer ruimte, omdat de kleine dingen minder plek innemen.
Toen in Seoul het deksel openging, was het eerste wat ik zag het licht op de muur.
Het meeste effect zit in de dagen erna, in wat je stopt met uitstellen.
Is dit stoïcijns of boeddhistisch?
Allebei, en ze kwamen er los van elkaar op uit.
De Romeinse stoïcijnen gebruikten memento mori om kalm te blijven oordelen en minder overhoop te liggen van verlies.
Het boeddhistische maranasati maakt je greep op dingen losser en scherpt de aandacht.
Christelijk Europa legde de ars moriendi en de schedel erbij op tafel.
Niemand is er eigenaar van, en je hoeft geen stoïcijn, boeddhist of christen te zijn om het te doen.
Hoe vaak doe je dit?
Klein en dagelijks, groot en jaarlijks.
Vijf minuten per avond houdt het wakker. Eén vol uur per jaar zet de dingen in beweging die je al tien jaar meesleept.
Het gaat meestal mis doordat mensen de grote versie één keer doen, zich een week veranderd voelen, en de kleine avonden laten versloffen.
Wat als er kort geleden iemand is overleden?
Wacht dan.
Verse rouw ís de oefening al, op vol volume, zonder dat je erom vroeg.
Geef het maanden, en kom terug wanneer je naar je eigen leven wilt kijken in plaats van naar dat van die ander.
Ben je onder behandeling bij een psycholoog of psychiater, of zit je in een crisis, overleg dan eerst met je arts. Dit is nadenken over je eigen leven, geen zorg.
Bronnen
- De brief van Seneca aan zijn vriend Lucilius over elke dag een stuk leven kwijtraken (Brieven, nummer 24)
- Het Enchiridion van Epictetus, het handboekje waarin zijn leerlingen zijn lessen bundelden (hoofdstuk 21)
- De ene regel over de slaaf achter de generaal, bij de christelijke schrijver Tertullianus (Apologeticum, hoofdstuk 33)
- De toespraak waarin de Boeddha zijn monniken vraagt hoe zij aan de dood denken, uit de Anguttara Nikaya: een van de oudste verzamelingen van zijn toespraken, opgeschreven in het Pali
- Het onderzoek uit 2004 naar de korte en de lange doodsherinnering: Cozzolino, Staples, Meyers en Samboceti, in het vakblad Personality and Social Psychology Bulletin
Tot slot
Deze oefening is tweeduizend jaar oud omdat hij blijft werken, en hij blijft werken omdat hij iets van je vraagt.
Erover lezen verandert niets. Vijf stille minuten vanavond wel.
Pak dus de kleinste vorm op deze pagina en doe hem voor je gaat slapen.
Daar begint het, elke keer, bij iedereen die het is blijven doen.