Wat hopen ze onderweg beter te leren kennen? Het antwoord dat hij opschrijft is eenvoudig: zichzelf.
Tot het persoonlijk wordt
Later vertelt de psycholoog een vriend over die ontmoeting. Die begint over een vragenlijst die verbonden is aan Marcel Proust, de Franse romanschrijver. Wat maakt je gelukkig, welke eigenschap van jezelf zit je dwars, hoe zou je willen sterven?
Bij die laatste zou ik even blijven.
Wat schreef de man die deze lijst zelf invulde?
De Franse schrijver Marcel Proust beantwoordde de vraag hoe hij wilde sterven met een kort antwoord. Mijn vertaling ervan: als een beter mens, en geliefd. Zijn ingevulde vragenlijst is te lezen bij de bibliotheek van de Universiteit van Illinois. Voor mij ligt in dat antwoord ook de vraag hoe hij de tijd tot dan wilde doorbrengen.
Waar hield hij iets voor zichzelf?
Bij zijn droom van geluk aarzelde de Franse schrijver Marcel Proust. In dezelfde lijst schreef hij dat die misschien niet groots genoeg was, en dat het uitspreken ervan de droom kon vernietigen. Dat treft me. Je weet wat je verlangt, en ondertussen zit je al te beoordelen of het wel mooi genoeg klinkt.
Even zonder publiek
Stel dat iedereen meeluistert als jij vertelt hoe je zou willen sterven. Je familie, je vrienden, de mensen met wie je werkt. Daarna sta je alleen voor de spiegel en probeer je het nog eens.
Krijg je dezelfde zin over je lippen?
Hoe begin je aan zo'n gesprek met jezelf?
Zeg eens hardop hoe je zou willen sterven, op een plek waar je alleen bent. Misschien komt er meteen iemand in je op. Of wil je vooral dat een ruzie dan al is bijgelegd. Laat het antwoord even staan zoals het kwam, voordat je er een nettere versie van maakt.
Wat doe je met een wens die je liever inslikt?
Je kunt je wens opschrijven op een vel dat je daarna dichtvouwt. Dat hoeft niemand te lezen. Ook een antwoord waar je je voor schaamt, mag daar voorlopig staan. Je kunt later rustig bekijken wat het betekent en of je er iets mee wilt doen.
Op een dichtgevouwen vel kan iets staan wat je eindelijk aan jezelf hebt toegegeven.
Van straks naar vanavond
Misschien wil je aan het einde vooral iemand naast je hebben. Haal diegene eens naar vandaag. Jullie zijn allebei thuis, ieder met een telefoon in de hand. Er ligt nog een hele avond voor je.
Wat zou je daarmee willen?
Waar raakt je antwoord het leven dat je nu hebt?
Als je met iemand samen wilt zijn aan het einde, kun je kijken hoeveel aandacht je elkaar vandaag geeft. Misschien wil je je telefoon wegleggen en horen hoe de ander erbij zit. Misschien wil je zeggen dat je iemand mist. Je kunt het gesprek openen; de ander bepaalt zijn eigen antwoord.
Moet je meteen iets groots besluiten?
Je wens voor het einde mag eerst een wens zijn. Vaker bij iemand willen zijn vraagt misschien om een afspraak. Ander werk willen kan een veel langere aanloop hebben. Geef een besluit de zorg die erbij hoort, ook wanneer het antwoord op deze vraag ineens heel helder voelt.
Geliefd willen zijn aan het eind. En vanavond de tijd nemen voor iemand van wie je houdt.
Daar zou ik beginnen.
Laat de stilte even duren
Hier raakt die ene vraag voor mij aan de Last Hour Experience, de begeleide luisterervaring waarin je je eigen laatste uur voorstelt. Ik wil ruimte geven aan wat na het eerste antwoord komt. Iemands naam. Een verlangen dat je bijna weer inslikt. De gewone avond waar je nog eens naar terug zou willen. Een uur waarin je jezelf laat uitpraten.
Vragen die je misschien hebt
Welke vraag kun je jezelf het beste stellen voor je dood?
Ik zou beginnen met hoe je zou willen sterven. Daarin is ruimte voor de mensen om je heen, wat je nog wilt zeggen en hoe je geleefd wilt hebben. Het is een beginpunt. Terwijl je antwoord geeft, merk je misschien welke vraag voor jou nog dichterbij komt.
Wat als ik alleen maar in mijn slaap wil sterven?
Dan heb je een antwoord gegeven op hoe je het liefst zou overlijden. Daar mag het bij blijven. Wil je verder kijken, denk dan eens aan de avond ervoor: wie zou je willen zien, wat zou je willen zeggen? Je hoeft er geen bijzondere avond van te maken.
Moet je geloven in een leven na de dood?
Deze vraag kan helemaal gaan over het leven dat je nu hebt. Over wie je lief is, waar je tijd naartoe gaat en wat je nog wilt uitspreken. Als je geloof daar een plek in heeft, kan dat. Wat er na de dood komt, mag ook openblijven.
Kun je dit ook aan iemand anders vragen?
Vraag eerst of diegene zin heeft om erover te praten. Vertel zelf iets en laat daarna ruimte voor een antwoord. De ander mag ook passen of over iets anders beginnen. Dat hoort erbij als een vraag zo dichtbij komt.
Bronnen
De ontmoeting in Bled, een persoonlijk verslag van de Nederlandse psycholoog René Diekstra.
De ingevulde vragenlijsten van de Franse schrijver Marcel Proust, gepubliceerd door de bibliotheek van de Universiteit van Illinois: de antwoorden over sterven en geluk staan in de tweede lijst, met vragen over zijn smaak en karakter.